Tak. Kwas foliowy, a dokładniej foliany, zaleca się przyjmować zarówno przed ciążą, jak i w jej trakcie. Suplementację najlepiej rozpocząć co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem. Sama dieta zwykle nie wystarcza, aby pokryć zwiększone zapotrzebowanie organizmu i zapewnić odpowiedni poziom folianów w czasie, gdy rozwijają się najważniejsze struktury układu nerwowego dziecka.
Dlaczego kwas foliowy jest tak ważny?
Foliany, czyli witamina B9, uczestniczą w syntezie DNA, podziałach komórkowych i tworzeniu krwinek. W ciąży znaczenie ma przede wszystkim ich udział w rozwoju cewy nerwowej – struktury, z której powstają mózg i rdzeń kręgowy.
Cewa nerwowa zamyka się około 28. dnia po zapłodnieniu, często zanim kobieta wykona test ciążowy. Dlatego rozpoczęcie suplementacji dopiero po potwierdzeniu ciąży może oznaczać pominięcie najważniejszego okresu profilaktyki. Prawidłowa podaż folianów zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej, takich jak rozszczep kręgosłupa czy bezmózgowie.
Suplementacja ma znaczenie także w późniejszych miesiącach ciąży, ponieważ foliany wspierają:
- prawidłowe podziały komórkowe i wzrost tkanek płodu,
- rozwój układu nerwowego oraz łożyska,
- procesy krwiotworzenia u matki i dziecka,
- prawidłowy metabolizm homocysteiny.
Warzywa liściaste, brokuły, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, jaja i orzechy są wartościowym źródłem folianów. Ich zawartość w żywności zmienia się jednak pod wpływem przechowywania i obróbki cieplnej, a zapotrzebowanie w ciąży rośnie. Z tego powodu dieta powinna uzupełniać suplementację, a nie ją zastępować.
Jakie dawki zaleca PTGiP?
Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) dawka zależy od etapu ciąży oraz indywidualnej grupy ryzyka. Poniższe zestawienie obejmuje foliany w postaci kwasu foliowego, 5-MTHF albo ich połączenia, zgodnie z zaleceniami dla poszczególnych grup:
| Grupa ryzyka | Przed ciążą | I trymestr | II i III trymestr |
|---|---|---|---|
| Niskiego ryzyka | 400 µg kwasu foliowego lub 400 µg kwasu foliowego + 400 µg 5-MTHF na dobę | 400–800 µg folianów na dobę | 600–800 µg folianów na dobę |
| Pośredniego ryzyka | 400 µg kwasu foliowego + 400 µg 5-MTHF na dobę | 800 µg folianów na dobę | 800 µg folianów na dobę |
| Wysokiego ryzyka | 5 mg kwasu foliowego na dobę | 800 µg folianów na dobę | 800 µg folianów na dobę |
Do grupy pośredniego ryzyka mogą należeć między innymi kobiety z cukrzycą przedciążową, otyłością, chorobami przewodu pokarmowego, zaburzeniami wchłaniania, po operacji bariatrycznej lub przyjmujące niektóre leki. Grupę wysokiego ryzyka stanowią przede wszystkim kobiety, u których u nich samych, partnera albo w poprzedniej ciąży wystąpiła wada cewy nerwowej.
Dawka 5 mg nie jest dawką do samodzielnego stosowania. O przypisaniu do grupy ryzyka i wyborze preparatu powinien zdecydować lekarz prowadzący. Szczegółowe zalecenia mogą wymagać uwzględnienia także chorób przewlekłych, wyników badań, sposobu żywienia i przyjmowanych leków.
Kiedy zacząć i jak długo przyjmować foliany?
Najprościej ująć zalecenia w kolejności odpowiadającej etapom planowania ciąży i opieki nad matką:
- Przed ciążą – rozpocznij suplementację co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem, zwykle od dawki zalecanej dla grupy ryzyka.
- W czasie ciąży – kontynuuj przyjmowanie folianów przez wszystkie trymestry, stosując dawkę ustaloną z lekarzem.
- Podczas karmienia piersią – kontynuuj suplementację zgodnie z aktualnymi zaleceniami i indywidualną sytuacją zdrowotną.
Jeżeli ciąża została rozpoznana dopiero w jej pierwszych tygodniach, nie należy samodzielnie rezygnować z suplementacji. Warto rozpocząć ją możliwie szybko i omówić dawkowanie z lekarzem.
Kwas foliowy, 5-MTHF i sytuacje szczególne
Kwas foliowy jest syntetyczną formą witaminy B9, natomiast 5-MTHF to aktywna forma folianu. W organizmie kwas foliowy musi zostać przekształcony do postaci wykorzystywanej przez komórki. Na przemiany folianów mogą wpływać między innymi warianty genu MTHFR, choroby przewodu pokarmowego, zaburzenia wchłaniania, niedobór witaminy B12 oraz niektóre leki, w tym część leków przeciwpadaczkowych.
Nie oznacza to, że każda kobieta powinna wykonywać badanie MTHFR albo samodzielnie zamieniać kwas foliowy na 5-MTHF. Wybór formy suplementu i dawki powinien wynikać z wywiadu medycznego oraz zaleceń lekarza. Szczególnej ostrożności wymagają także preparaty wieloskładnikowe, ponieważ łatwo nieświadomie połączyć kilka produktów zawierających foliany.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Nie zmieniaj dawki ani formy folianów bez konsultacji z lekarzem, szczególnie jeśli masz chorobę przewlekłą, przyjmujesz leki, przeszłaś operację bariatryczną lub należysz do grupy podwyższonego ryzyka.
