Czym jest potas i jakie ma znaczenie dla organizmu?

Potas to najważniejszy elektrolit wewnątrzkomórkowy. Jest potrzebny do przewodzenia impulsów nerwowych, pracy mięśni – także serca – oraz utrzymania równowagi wodno-elektrolitowej. Prawidłowe stężenie potasu w surowicy wynosi 3,5–5,0 mmol/l, a zarówno niedobór, jak i nadmiar wymagają oceny medycznej.

Czym jest potas i gdzie znajduje się w organizmie?

Potas, oznaczany symbolem K+, jest elektrolitem, czyli substancją, która po rozpuszczeniu w płynach ustrojowych przewodzi impulsy elektryczne. Należy do kationów wewnątrzkomórkowych, ponieważ około 98% jego zasobów znajduje się wewnątrz komórek, a tylko niewielka część pozostaje w przestrzeni międzykomórkowej i we krwi.

Takie rozmieszczenie ma znaczenie dla pobudliwości komórek nerwowych i mięśniowych. Organizm utrzymuje stężenie potasu we krwi w wąskim zakresie, korzystając między innymi z pracy nerek. Nerki regulują wydalanie tego pierwiastka z moczem, pomagając zachować homeostazę, czyli względnie stałe warunki wewnętrzne organizmu.

Wynik badania krwi pokazuje stężenie potasu w surowicy, ale nie odzwierciedla bezpośrednio całkowitych zapasów pierwiastka we wszystkich tkankach. Mimo to jest podstawowym parametrem wykorzystywanym do wykrywania zaburzeń gospodarki potasowej.

Za co odpowiada potas?

Potas wpływa na kilka procesów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu:

• Przewodzi impulsy nerwowe, dzięki którym komórki nerwowe mogą przekazywać informacje.
• Umożliwia prawidłową kurczliwość mięśni, w tym mięśnia sercowego.
• Pomaga utrzymać właściwy rytm serca i pobudliwość komórek.
• Reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową oraz ciśnienie osmotyczne wewnątrz komórek.
• Uczestniczy w przemianach węglowodanów i białek, między innymi w tworzeniu glikogenu i białek.

Normy potasu i zaburzenia jego stężenia

U osób dorosłych za prawidłowe stężenie potasu w surowicy najczęściej przyjmuje się zakres 3,5–5,0 mmol/l. Zakresy referencyjne mogą nieznacznie różnić się między laboratoriami, dlatego wynik należy odczytywać razem z normą podaną na sprawozdaniu.

Hipokaliemia – czym grozi niedobór potasu?

Hipokaliemia oznacza stężenie potasu poniżej 3,5 mmol/l. Może pojawić się po nasilonej utracie płynów podczas biegunki, wymiotów lub intensywnego pocenia się. Częstą przyczyną jest także stosowanie leków moczopędnych, które zwiększają wydalanie potasu z moczem. Znaczenie mogą mieć również zaburzenia hormonalne, niektóre zmiany metaboliczne i bardzo restrykcyjna dieta.

Objawy zależą od stopnia obniżenia poziomu potasu. Należą do nich osłabienie mięśni, skurcze, zaparcia, apatia oraz zaburzenia rytmu serca. Silne osłabienie mięśni, omdlenie, kołatanie serca lub inne objawy sugerujące arytmię wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Hiperkaliemia – dlaczego nadmiar potasu jest groźny?

Hiperkaliemia oznacza stężenie potasu powyżej 5,0 mmol/l. Najczęściej wiąże się z upośledzonym wydalaniem tego pierwiastka przez nerki, szczególnie w przebiegu niewydolności nerek. Ryzyko zwiększają także niektóre leki, między innymi inhibitory ACE, sartany, spironolakton oraz wybrane leki przeciwzapalne. Podwyższony poziom może towarzyszyć również zaburzeniom hormonalnym i rozpadowi tkanek.

Hiperkaliemia bywa początkowo bezobjawowa. Może jednak powodować osłabienie mięśni, mrowienie, uczucie ciężkości kończyn, spowolnienie rytmu serca i zmiany w zapisie EKG. Znaczne zaburzenia mogą prowadzić do arytmii zagrażających życiu, dlatego wymagają szybkiej oceny lekarskiej i niekiedy leczenia szpitalnego.

Nie należy samodzielnie interpretować pojedynczego wyniku ani czekać na rozwój objawów przy wyraźnie nieprawidłowym stężeniu potasu. Ostateczna ocena zależy od wyniku, chorób towarzyszących, przyjmowanych leków i stanu klinicznego. W razie nagłego osłabienia, zaburzeń rytmu serca, omdlenia lub duszności potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Jakie produkty dostarczają potasu?

Potas musi być dostarczany z pożywieniem, ponieważ organizm nie wytwarza go samodzielnie. U zdrowych osób zbilansowana dieta zwykle wystarcza do pokrycia potrzeb. Dobrymi źródłami są:

• Warzywa – pomidory, ziemniaki, buraki, brokuły, szpinak, jarmuż i natka pietruszki.
• Owoce – banany, pomarańcze, jabłka, awokado, truskawki i morele, także suszone.
• Rośliny strączkowe – fasola, soczewica i ciecierzyca.
• Orzechy, pestki, nasiona oraz produkty pełnoziarniste.
• Ryby, między innymi łosoś i dorsz, a także chude mięso.

Większa ilość potasu w diecie nie zawsze jest korzystna. Osoby z chorobami nerek, niewydolnością serca lub przyjmujące leki wpływające na gospodarkę potasową powinny ustalać sposób żywienia z lekarzem lub dietetykiem medycznym.

Kiedy sprawdzić poziom potasu?

Stężenie potasu ocenia się za pomocą badania krwi. Warto je wykonać, gdy występują niewyjaśnione osłabienie, skurcze mięśni, zaburzenia rytmu serca, parestezje, nasilone wymioty lub biegunka. Kontroli wymagają także osoby z chorobami nerek, nadciśnieniem, niewydolnością serca, cukrzycą oraz pacjenci przyjmujący leki moczopędne, inhibitory ACE, sartany lub inne preparaty mogące zmieniać poziom potasu.

Suplementacja potasu nie powinna być rozpoczynana na własną rękę. Objawy przypisywane niedoborowi nie są swoiste, a przyjęcie preparatu mimo prawidłowego lub podwyższonego stężenia może wywołać hiperkaliemię. Decyzję o uzupełnianiu potasu podejmuje lekarz po analizie badania i przyczyny zaburzenia, a w razie potrzeby zleca także kontrolne oznaczenia.

Potas jest niezbędny dla układu nerwowego, mięśni i serca, ale organizm potrzebuje go w ściśle regulowanym zakresie. Najbezpieczniejszym źródłem dla osób zdrowych pozostaje urozmaicona dieta, natomiast nieprawidłowy wynik lub stosowanie leków wpływających na gospodarkę elektrolitową wymaga konsultacji medycznej.

---

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.