Potas – objawy niedoboru i nadmiaru w organizmie

Potas jest niezbędny do pracy serca, mięśni i układu nerwowego, ale zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą być niebezpieczne. Objawy obu zaburzeń częściowo się pokrywają, dlatego nie da się wiarygodnie rozpoznać problemu na podstawie samopoczucia. Potrzebne są badanie krwi, a w wybranych sytuacjach także EKG. Nie przyjmuj preparatów potasu bez konsultacji i potwierdzenia niedoboru.

Prawidłowy poziom potasu i jego rola w organizmie

Potas jest głównym elektrolitem wewnątrz komórek. Wspólnie z sodem uczestniczy w utrzymywaniu różnicy ładunków elektrycznych na błonach komórkowych. Pompa sodowo-potasowa pomaga odtwarzać ten układ po przewodzeniu impulsu, dzięki czemu nerwy mogą przekazywać sygnały, a mięśnie – także mięsień sercowy – prawidłowo się kurczyć.

Pierwiastek wpływa również na równowagę wodno-elektrolitową i kwasowo-zasadową. Za utrzymywanie jego stężenia we krwi odpowiadają przede wszystkim nerki, które dostosowują wydalanie potasu do potrzeb organizmu. Gdy ich funkcja jest osłabiona, nadmiar tego elektrolitu może szybko się gromadzić.

Zakres referencyjny stężenia potasu we krwi wynosi zwykle 3,5–5,5 mmol/l. Laboratoria mogą stosować nieco inne wartości, dlatego wynik należy porównywać z zakresem podanym na konkretnym sprawozdaniu.

Orientacyjne punkty odniesienia:

• poniżej 3,5 mmol/l – hipokaliemia, czyli niedobór potasu
• 3,5–5,5 mmol/l – zakres spotykany jako prawidłowy u dorosłych
• powyżej 5,5 mmol/l – hiperkaliemia, czyli nadmiar potasu
• nieprawidłowy wynik wymaga interpretacji z uwzględnieniem objawów, chorób i przyjmowanych leków

Niedobór potasu – przyczyny i objawy hipokaliemii

Łagodna hipokaliemia może przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości. Gdy stężenie potasu spada bardziej lub szybko, zaburzone zostaje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe. Pojawia się osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, skurcze albo drżenia mięśni. W ciężkich przypadkach może dojść do znacznego niedowładu, zaburzeń pracy jelit i groźnych arytmii.

Niedobór często nie wynika z samej diety. Zwykle znaczenie mają straty potasu albo przesunięcie tego pierwiastka z krwi do komórek. Do sytuacji zwiększających ryzyko należą:

• stosowanie niektórych leków moczopędnych, czyli diuretyków
• przewlekłe lub nasilone biegunki i wymioty
• nadużywanie leków przeczyszczających
• intensywne pocenie się, zwłaszcza podczas upału lub długiego wysiłku
• dieta uboga w warzywa, owoce i nasiona roślin strączkowych
• wybrane zaburzenia hormonalne, metaboliczne i choroby przewodu pokarmowego

Do częstych objawów należą osłabienie mięśni, bolesne skurcze, mrowienie i drętwienie kończyn, zmęczenie oraz zaparcia. Hipokaliemia może także powodować kołatanie serca i zaburzenia rytmu. Objawy te są jednak nieswoiste. Mogą występować również przy odwodnieniu, niedoborze magnezu, działaniach niepożądanych leków lub innych chorobach.

Szczególnej uwagi wymagają osoby przyjmujące diuretyki, mające nawracające biegunki lub wymioty, a także pacjenci z chorobami serca i osoby starsze stosujące wiele leków. W tych grupach kontrola jonogramu może być ważniejsza niż próba zgadywania przyczyny na podstawie samych objawów.

Nadmiar potasu – dlaczego hiperkaliemia jest podstępna?

Hiperkaliemia często wiąże się z niewystarczającym wydalaniem potasu przez nerki. Ryzyko rośnie w przewlekłej chorobie nerek, ostrym uszkodzeniu nerek, niektórych zaburzeniach hormonalnych oraz podczas przyjmowania leków zatrzymujących potas. Problem może wywołać także niekontrolowane stosowanie suplementów lub zamienników soli zawierających potas.

Najważniejszą cechą hiperkaliemii jest częsty brak objawów. Stężenie może narastać stopniowo, a pacjent nie odczuwa niczego niepokojącego aż do pojawienia się zaburzeń przewodzenia w sercu. Dlatego brak dolegliwości nie oznacza, że wysoki wynik jest bezpieczny.

Jeśli objawy występują, mogą obejmować osłabienie mięśni, mrowienie lub drętwienie kończyn, kołatanie serca, spowolnienie albo nieregularny rytm serca. W ciężkich przypadkach pojawiają się duszność, niedowład, porażenie mięśni oddechowych i zatrzymanie krążenia. Przy rozpoznanej chorobie nerek, nieprawidłowym wyniku potasu lub stosowaniu leków wpływających na jego poziom nie należy czekać na rozwój objawów.

Niedobór a nadmiar potasu – podobne objawy, różne zagrożenia

Osłabienie, zaburzenia czucia i arytmia mogą wystąpić zarówno przy zbyt niskim, jak i zbyt wysokim stężeniu potasu. Sama obserwacja objawów nie pozwala więc bezpiecznie wybrać suplementu ani ograniczać określonych produktów.

Jak sprawdzić poziom potasu i kiedy potrzebna jest pomoc?

Podstawą diagnostyki jest jonogram, czyli badanie krwi obejmujące między innymi stężenie potasu. Lekarz może zlecić także oznaczenie innych elektrolitów, ocenę funkcji nerek, badanie moczu lub powtórzenie wyniku, jeśli istnieje podejrzenie błędu przedlaboratoryjnego. Przy zaburzeniach rytmu albo podejrzeniu hiperkaliemii wykonuje się EKG, które pozwala ocenić elektryczną pracę serca.

Pilnej pomocy wymagają kołatanie lub nieregularna praca serca, omdlenie, silne narastające osłabienie, niedowład, duszność, ból w klatce piersiowej oraz objawy występujące u osoby z chorobą nerek lub znanym zaburzeniem potasu.

Bezpieczne postępowanie przy podejrzeniu nierównowagi obejmuje następujące kroki:

1. Skontaktuj się z lekarzem, szczególnie gdy objawy są nagłe, nasilone lub dotyczą serca i oddychania.
2. Wykonaj jonogram zgodnie z zaleceniem, a w razie wskazań także EKG i badania funkcji nerek.
3. Omów wynik z lekarzem wraz z listą przyjmowanych leków, suplementów i zamienników soli.
4. Dopiero po ustaleniu przyczyny zmień dietę albo rozpocznij leczenie zalecone przez specjalistę.

Nie przyjmuj potasu „na wszelki wypadek”. Suplement w tabletkach dostarcza skoncentrowaną dawkę i nie działa tak samo jak potas zawarty w zwykłym posiłku. Ryzyko jest szczególnie wysokie przy chorobach nerek oraz podczas stosowania leków wpływających na gospodarkę potasową. Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawki.

Potas w diecie – kiedy pomaga, a kiedy wymaga ostrożności?

U zdrowej osoby z prawidłową funkcją nerek podstawowym źródłem potasu powinna być różnorodna dieta. Zwiększenie udziału świeżych, mało przetworzonych produktów jest rozsądniejszym rozwiązaniem niż rutynowe sięganie po preparaty.

Do produktów dostarczających potas należą:

• warzywa, szczególnie pomidory, ziemniaki, szpinak i brokuły
• owoce, między innymi banany, pomarańcze, kiwi i awokado
• nasiona roślin strączkowych, takie jak fasola, groch, soczewica i ciecierzyca
• orzechy, pestki oraz produkty zbożowe o mniejszym stopniu przetworzenia
• suszone owoce, które zawierają skoncentrowaną ilość potasu, ale także dużo cukrów i energii

Przy chorobie nerek, cukrzycy, niewydolności serca albo leczeniu wpływającym na stężenie potasu nawet produkty uznawane za zdrowe mogą wymagać ograniczenia. Dietę powinien wtedy ustalić lekarz lub dietetyk kliniczny na podstawie wyników, funkcji nerek i stosowanych leków. To samo dotyczy zamienników soli zawierających chlorek potasu.

Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: potas uzupełniaj przede wszystkim z pożywienia, a preparaty stosuj wyłącznie po potwierdzeniu wskazań i pod kontrolą medyczną. Przy objawach sercowych, duszności, omdleniu lub znacznym osłabieniu nie próbuj korygować poziomu potasu dietą – potrzebna jest pilna ocena.

---

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.