Kwas foliowy to syntetyczna forma witaminy B9. Naturalne postacie tej witaminy, obecne w żywności, nazywamy folianami. B9 uczestniczy między innymi w syntezie DNA, tworzeniu krwinek i przemianach homocysteiny, dlatego jest potrzebna nie tylko kobietom w ciąży, lecz każdemu organizmowi.
Kwas foliowy – jaka to witamina?
Witamina B9 to wspólna nazwa grupy związków określanych jako foliany. Kwas foliowy jest ich syntetyczną formą, stosowaną w suplementach diety i żywności wzbogacanej. Z kolei naturalne foliany występują w produktach spożywczych, szczególnie w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych, brokułach, szparagach i awokado.
Obie formy muszą zostać przetworzone w organizmie do związków aktywnych biologicznie. Jednym z nich jest 5-metylotetrahydrofolian, który uczestniczy w reakcjach zachodzących w komórkach. Witamina B9 nie jest wytwarzana przez organizm w ilości wystarczającej do pokrycia potrzeb, dlatego trzeba dostarczać ją wraz z dietą lub – w określonych sytuacjach – suplementem.
Czym różnią się foliany od kwasu foliowego?
Różnica dotyczy przede wszystkim pochodzenia, stabilności i biodostępności, czyli stopnia, w jakim składnik może zostać wykorzystany przez organizm. Foliany z żywności są wrażliwe na światło, wysoką temperaturę i długie przechowywanie. Ich wykorzystanie ograniczają także inne składniki posiłku. Syntetyczny kwas foliowy jest bardziej stabilny i zwykle lepiej przyswajalny.
| Cecha | Foliany naturalne | Kwas foliowy syntetyczny |
|---|---|---|
| Biodostępność | Zwykle około 50–80%, zależnie od produktu i sposobu przygotowania | Zwykle wyższa, w określonych warunkach zbliżona do pełnego wykorzystania |
| Stabilność | Wrażliwe na obróbkę cieplną, światło i długie przechowywanie | Bardziej stabilny podczas przechowywania i przetwarzania |
| Główne źródła | Warzywa liściaste, fasola, groch, brokuły, szparagi, awokado | Suplementy oraz produkty wzbogacane |
Nie oznacza to, że suplement zastępuje warzywa. Produkty naturalne dostarczają także błonnika, minerałów i innych witamin. Suplementacja może być jednak uzasadniona wtedy, gdy dieta nie pokrywa zapotrzebowania, występują zaburzenia wchłaniania albo organizm potrzebuje szczególnej ochrony, jak przed ciążą i we wczesnym jej okresie.
Dlaczego organizm potrzebuje witaminy B9?
Witamina B9 jest szczególnie ważna dla tkanek, których komórki szybko się dzielą. Jej działanie nie ogranicza się do rozwoju płodu. U osób dorosłych wpływa na procesy związane z krwią, materiałem genetycznym, układem nerwowym i przemianami aminokwasów.
Najważniejsze zadania folianów i kwasu foliowego obejmują:
- Syntezę DNA – B9 uczestniczy w tworzeniu nukleotydów, czyli elementów potrzebnych do budowy i kopiowania materiału genetycznego.
- Produkcję czerwonych krwinek – prawidłowa ilość witaminy pomaga w dojrzewaniu erytrocytów, a jej niedobór może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej.
- Przemiany homocysteiny – wraz z witaminami B6 i B12 uczestniczy w jej metabolizmie. Podwyższone stężenie homocysteiny wiąże się z niekorzystnymi zmianami w naczyniach krwionośnych.
- Wsparcie układu nerwowego – foliany biorą udział w reakcjach potrzebnych do syntezy neuroprzekaźników i prawidłowego funkcjonowania komórek nerwowych.
Witamina B9 ma także znaczenie dla wzrostu i regeneracji tkanek. W ciąży uczestniczy w rozwoju cewy nerwowej, z której powstają mózg i rdzeń kręgowy. Z tego powodu suplementację przed ciążą i na jej początku omawia się szczególnie często, ale jej rola biologiczna dotyczy również mężczyzn, kobiet nieplanujących ciąży, dzieci i osób starszych.
Kto jest szczególnie narażony na niedobór?
Niedobór może pojawić się przy diecie ubogiej w warzywa i rośliny strączkowe, a także wtedy, gdy organizm gorzej wchłania składniki odżywcze. Sygnałami, które wymagają wyjaśnienia, mogą być przewlekłe zmęczenie, bladość, osłabienie, duszność przy wysiłku, trudności z koncentracją lub pogorszenie nastroju. Objawy te nie wskazują jednak samodzielnie na brak B9, ponieważ występują również w innych chorobach i niedoborach.
Większej uwagi wymagają między innymi:
- kobiety planujące ciążę, ciężarne i karmiące piersią,
- osoby z chorobami przewodu pokarmowego lub zaburzeniami wchłaniania,
- osoby stosujące niektóre leki, w tym leki przeciwpadaczkowe,
- osoby z dietą ubogą w warzywa, rośliny strączkowe i produkty wzbogacane.
Przy niedoborze może rozwinąć się niedokrwistość megaloblastyczna, w której krwinki są nieprawidłowo duże i dojrzewają z zaburzeniami. Samodzielne przyjmowanie wysokich dawek nie jest dobrym sposobem na wyjaśnienie objawów. Nadmiar kwasu foliowego może utrudniać rozpoznanie niedoboru witaminy B12, dlatego przy przewlekłym zmęczeniu lub nieprawidłowej morfologii potrzebna jest konsultacja medyczna.
Co oznacza mutacja MTHFR?
Gen MTHFR koduje enzym uczestniczący w przemianach folianów. Niektóre warianty tego genu mogą zmieniać aktywność enzymu, ale sam wynik badania genetycznego nie przesądza jeszcze o konieczności stosowania konkretnego preparatu. U części osób lekarz może rozważyć formę dostarczającą L-metylofolian, na przykład L-metylofolian wapnia, jednak wybór suplementu powinien uwzględniać wyniki badań, dietę, przyjmowane leki i stan zdrowia.
Najważniejsze rozróżnienie jest proste: witamina B9 to nazwa grupy związków, foliany są jej naturalnymi formami, a kwas foliowy jest formą syntetyczną. Wszystkie uczestniczą w procesach niezbędnych dla podziału komórek, krwiotworzenia i prawidłowej pracy układu nerwowego.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Dawka oraz forma witaminy B9 powinny być dobierane z uwzględnieniem indywidualnego stanu zdrowia. W razie objawów niedoboru, ciąży, chorób przewodu pokarmowego lub stosowania leków wpływających na metabolizm folianów skonsultuj się z lekarzem.
